Blog

Về ngôi nhà Tugendhat ở Brno Crezh

Đọc cảm nhận của John Pawson khi ông tới tham quan công trình Tetro Armani tại Milan được thiết kế bởi Tadao Ando, làm tôi mơ màng về những cuộc mặc khải trong kiến trúc. Kiến trúc, đó thật sự là kiến trúc, những thứ khác chỉ đơn thuần là xây dựng.

Có những không gian được tạo ra gây xúc động lòng người, xâm chiếm xúc cảm của con người về cảm nhận cái đẹp. Và dường như ở đó có sự dung chứa những mâu thuẫn đan xen, cùng lúc ta có thể cảm nhận sự thanh tao, trang trọng hay sự mạnh mẽ mà không khí của ngôi nhà mang lại, đồng thời ta cũng cảm nhận sự gần gũi, thân quen đến lạ lùng.

Và chính tại nơi đây, sau cánh cửa gỗ veneer bình dị này, cảm xúc ấy đã được khơi nguồn.

Gia đình Tugendhat 

Để được sở hữu tác phẩm này, chủ nhân ngôi nhà đã phải mất hơn 3 năm từ việc nuôi ý định, gặp gỡ kiến trúc sư, trao đổi ý tưởng, chờ đợi thiết kế, cấp phép xây dựng, và cả một giai đoạn dài thi công, hoàn thiện...Tuy nhiên, họ chỉ thưởng thức được trong vòng 8 năm vì phải di tản do chiến tranh, nhưng những kỷ niệm về ngôi nhà luôn để lại một ấn tượng sâu sắc về cái đẹp trong lòng họ.

Xuất thân từ gia đình thuộc tầng lớp thượng lưu tại vùng Brno, lại có một khoảng thời gian dài tiếp xúc với nghệ thuật và kiến trúc đương đại tại Đức, chính Grete, cô gái trẻ thông minh với tinh thần cởi mở, cùng người chồng mới cưới đã đến gặp gỡ Mies để đặt hàng thiết kế cho ngôi nhà tương lai của họ trên mảnh đất cô được thừa hưởng từ gia đình.

Trước đó, trong thời gian sống tại Berlin, Grete vẫn thường xuyên lui tới căn nhà của sử gia nghệ thuật Eduard Fuchs. Ông sống trong một ngôi nhà với kiểu dáng thông thường như những ngôi nhà khác chung quanh, nhưng chính không gian phòng khách của nó đã hấp dẫn Grete về sự rộng mở với khu vườn bên ngoài thông qua 3 cánh cửa kính lớn, dọc suốt từ sàn đến trần. Đó là ngôi nhà được Mies thiết kế khoảng 17 năm trước khi họ gặp ông. Trong suốt quá trình tiếp xúc với Mies, họ lại ấn tượng mạnh hơn về những thiết kế nhà ở gần đây của ông, mà thông qua ngôi nhà Erich Wolf, Grete thực sự mong muốn có được một ngôi nhà hiện đại rộng rãi, với hình dạng  đơn giản và rõ ràng. Còn Fritz Tugendhat, chồng cô, khi đó đã quá sợ hãi bởi ý tưởng một căn phòng có quá nhiều đồ đạc mà ông đã được biết từ thời thơ ấu.

“Sự đơn giản trong xây dựng, sự rõ ràng trong kỹ thuật và sự thuần khiết trong vật liệu sẽ là hiện thân của vẻ đẹp mới” - Mies, 1933.

Mies không có được sự đào tạo đặc biệt trong kiến trúc, nhưng qua nhiều quá trình tự học hỏi, cùng với tài năng riêng, và đặc biệt ở vào thời điểm này, Mies đang trong giai đoạn chín muồi về những luận điểm mới trong kiến trúc của ông. Chúng đã được phát triển và được hoàn thiện trước đó, với việc tổ chức không gian lấy ý tưởng và cảm hứng từ ”không gian tiếp diễn” hay “không gian trôi chảy”, nhằm tạo ra sự di chuyển tự nhiên cho người sử dụng xuyên suốt qua các vùng chức năng khác nhau, cũng như giữa bên trong và bên ngoài ngôi nhà. Tôn trọng về tài năng và tầm nhìn đó của nhà thiết kế, gia đình Tugendhat đã tin tưởng để cho Mies ‘tự do’ trong thiết kế tác phẩm mà không giới hạn chi phí đầu tư.

“God is in the details” - Mies, 1959

Một kiến trúc tự nhiên và đẹp đẽ, đó là sự tổng hòa của tất cả các thành phần, từ việc bố trí không gian, cách lựa chọn vật liệu, cách sắp đặt vật dụng và ngay cả trong sự hoàn thiện các chi tiết. Khả năng sáng tạo của Mies, cùng với sự tỉ mỉ trong công việc, cũng như ý thức về sự hoàn hảo trong các chi tiết nhỏ nhất làm Grete rất ngưỡng mộ, “chính ông ấy đã thiết kế tất cả các hạng mục, ngay cả những tay nắm cửa”.

Với cách sống giản dị, Grete và Fritz tuy sở hữu một khuôn viên đất rộng lớn, ở vào vị trí đắc địa Cerna Pole của vùng trung tâm Brno, nhưng họ lại không muốn ngôi nhà của mình trông phô trương. Họ rất tiết chế trong diện tích xây dựng ngôi nhà. Mặc dù nhu cầu sử dụng với 5 phòng ngủ chính, nhưng mỗi phòng có kích thước rất vừa phải, thậm chí, phòng ngủ của Fritz chỉ có kích thước lọt lòng 3m16x5m17 được bố trí những vật dụng vừa đủ cho một tiện nghi.

Chính sự vừa phải đó, khiến kiến trúc khi nhìn từ bên ngoài trông giản dị, thanh nhã. Và khi bước vào tiền sảnh của ngôi nhà, một không khí yên bình, tĩnh lặng xâm chiếm bao quanh. Một thứ ánh sáng dễ chịu từ thiên nhiên qua vách kính mờ chạy dài, vừa đủ làm sống động những thành phần tao nhã chung quanh, lại vừa rất nhẹ, đủ để con người hướng vào sự thanh tịnh của lòng mình.

Hình ảnh giản dị và thanh nhã của ngôi nhà trong khu vực Cerna Pole. ( Ngôi nhà có mái đỏ, được xây dựng  sau, nhưng trông buồn thay!).

Hình bên trái: Sảnh đệm nhỏ từ phòng ngủ của Fritz nhìn ra sảnh lối vào. Hình bên phải: Vách kính mờ với ánh sáng huyền hoặc dễ chịu.

Phòng làm việc nhìn từ thư viện hướng ra ‘khu vườn mùa đông’ và thiên nhiên rộng lớn hơn phía sau đó.

Một không gian chất lượng sẽ hướng con người đến những cung bậc sâu xa 

Nhiều sử gia nghệ thuật cho rằng biệt thự Tugendhat mang ảnh hưởng triết lý đặc thù của trào lưu “Tôn Giáo Hiện Đại Đức”, và chỉ ra trong mối liên hệ này nhiều tư tưởng của nhà thần học Romano Guardini, một trong những đại diện tiêu biểu của trường phái này, người mà Mies đã từng gặp gỡ nhiều lần. Và vì thế không rõ mức độ ảnh hưởng của Guardini đối với gia đình Tugendhat bao nhiêu, nhưng chính Grete đã tham chiếu tư tưởng của ông khi bà phản bác lại các luận điệu khiêu khích của một số nhà phê bình cho rằng, với kiểu kiến trúc rộng lớn chỉ phù hợp với không gian nghi lễ hoặc trưng bày, “không hiểu ngôi nhà này có thể dùng để ở?’’. Bà cho rằng “những không gian rộng lớn mang đến sự tự do, thoải mái. Một sự tĩnh lặng đặc biệt trọn vẹn trong chính tiết tấu của nó, điều mà, một không gian khép kín khó có thể đáp ứng được’’. Và cái vẻ tĩnh lặng bên trong ngôi nhà cũng được toát lên môt cách tự nhiên từ những bức ảnh được chụp bởi Fritz, chồng của Grete, một người đam mê nhiếp ảnh và là nhà làm phim nghiệp dư. “Khi tôi để cho những không gian này và tất cả những thứ bên trong chúng xâm chiếm tôi trọn vẹn, tôi cảm nhận rõ ràng: Đó thật sự là cái đẹp’’- Fritz Tugendhat.

Không gian phòng chính rộng lớn, là nơi truyền tải thông điệp rõ nhất trong tư tưởng thiết kế của Mies. Những bức tường được đặt tự do thoát khỏi vai trò cấu trúc thông thường. Và để nhấn mạnh sự phân chia chức năng, những bức tường này được đặt cách khoảng một vài inch khỏi hệ cột, thêm nữa, chúng đứng độc lập, không đóng kín một vùng không gian nào.

Không gian đã thực sự ‘trôi chảy’, liên tục và, khác với cách bài trí thông thường trước đây, cho dù thực sự không nhìn thấy nhưng toàn bộ không gian có thể được cảm nhận rộng lớn hơn. 

Mặt bằng bố trí các khu vực chức năng của không gian phòng chính - Nguồn : greatbuildings.

Mặt bằng bố trí các khu vực chức năng của không gian tầng lối vào - Nguồn : greatbuildings.

Về mặt tổng thể, việc tổ chức không gian chức năng theo tầng bậc đã tạo ra sự ngạc nhiên và thi vị rất lớn. Không gian phòng chính được xếp đặt bên dưới tầng lối vào, khách đi vào tiền sảnh, hướng theo chiều sâu, đúng nghĩa, để đến vùng không gian nội thất rộng mở bên dưới,và không gian này, lại tiếp tục rộng mở ra với thiên nhiên thoáng đãng bên ngoài.

Chính việc tổ chức đó đã tạo ra một cuộc dạo chơi khám phá kiến trúc đầy cảm xúc, như lời một người bạn của tôi, đó là hành trình đi từ sự thoải mái này đến sự thoải mái khác, không gian mở ra những thơ mộng liên tục không ngừng.

Lối đi vào phòng khách nhìn từ phòng làm việc và thư viện, băng ngang “khu vực âm nhạc”. Hệ rèm kéo được thiết kế nhằm tạo sự riêng biệt cho từng vùng chức năng khi có nhu cầu ‘ngưng dòng’.

Vùng không gian phòng chính được mở rộng ‘không giới hạn’ với các vùng chức năng khác nhau, cũng như giữa bên trong và bên ngoài ngôi nhà. Vách đá là thành phần kiến trúc đứng độc lập với hệ cột, ngăn chia nhẹ nhàng phòng khách và phòng làm việc, như là một chiếc ‘nêm’ trong không gian rộng lớn. Vách đá mã não với kích thước dài 6m27 dày 7mm xuất xứ từ vùng núi Atlas ở Morocco, là thành phần rất có ‘trọng lượng’ trong việc đánh dấu mức độ sang trọng nhưng cũng rất lịch lãm cho khu vực tiếp khách của ngôi nhà.

Phòng khách với tầm nhìn không giới hạn ra thiên nhiên và cảnh quan đô thị trung tâm Brno.

Vách gỗ cong, bao quanh phòng ăn, bằng chất liệu gỗ mun đen ở vùng Makassar,Indonesia, cùng với vách đá mã não ở phòng khách, là thành phần quan trọng thứ 2 trong việc tạo ra sự ‘trôi chảy’  tự nhiên cho không gian lớn.

Bàn ăn với thiết kế linh hoạt, có thể điều chỉnh kích thước theo nhu cầu sử dụng, nhiều nhất có thể lên đến 24 chổ ngồi. Mies và Lily* cũng đã thiết kế riêng kiểu ghế ngồi với tên gọi Brno chair, được tạo hình từ thép ống và được bao bọc bằng chất liệu da cừu.

Khu vườn thực vật  hay còn gọi là ‘khu vườn mùa đông’, Grete hoài niệm về nó với ý nghĩa rất đẹp và rất ấn tượng, khi bà ngồi ở phòng thư viện nhìn tuyết rơi qua lớp cây xanh mượt. Thật ra điều này làm tôi nhớ đến những khung cửa sổ của tôi, với những chậu cây xanh được đặt trên bệ, và bên ngoài, tuyết cũng đang rơi trắng xóa. Nhưng ở đây, qua bàn tay tài năng của bậc thầy Mies, mọi thứ sáng rõ, to lớn và rất mạnh mẽ.

Tất cả các thành phần chi tiết được thiết kế tiện dụng, hài hòa với tổng thể mà lại rất đơn giản với những tỷ lệ chuẩn mực. Hình ảnh trên là chi tiết cửa đi kết nối hai sân vườn riêng, thiết kế kết hợp với lan can như cùng một thành phần, trông rất thanh nhã.

Hiên ngoài trời, là một vùng đệm để bước ra vườn từ phòng ăn, chính nó cũng là khu vực dành cho sinh hoạt ngoài trời vào những ngày mùa hè ấm áp.

Hiên trước nhà trước khi bước vào tiền sảnh như một khung cổng mở ra với thiên nhiên rộng lớn và thoáng đãng của vùng Brno.

 

Những bức hình ngôi nhà được chụp bởi Fritz Tugendhat những năm 1930.

Một điều có thể đúc kết rằng, tuy Mies không phải là người tiên phong cho những tư tưởng mới, nhưng chính khi được trải nghiệm trong tác phẩm của ông, người ta mới nhận ra hành trình khám phá cái đẹp thật sự, đó là nơi mối giao hòa kiến trúc với thiên nhiên cùng cảm xúc con người, tất cả chúng được tạo ra từ một bậc thầy có tên Ludwig Mies van der Rohe.

Vào tháng 12 năm 2001 Ngôi nhà được UNESCO công nhận là di sản của thế giới.

* Lily Reich: công bằng mà nhìn nhận, trong những kiến trúc nổi bật của Mies vào thời bấy giờ, có sự gợi hứng và đóng góp rất lớn từ người bạn, một cộng sự thầm lặng, là nhà thiết kế tài năng Lily Reich. Tài năng của Lily đã được đánh giá cao bởi sự rõ ràng và trong sáng trong thiết kế và đặc biệt am hiểu đến mức rất tinh tế về các chất liệu bề mặt. Chính Mies đã cùng với Lily rất nhiều lần đến công trường, lựa chọn và xem xét tỉ mỉ những chất liệu và màu sắc phù hợp, cũng như sắp xếp và bài trí vật dụng nội thất một cách khắt khe.

Nguồn đọc thêm:

- Website: Villa Tugendhat http://www.tugendhat.eu/en/

- Villa Tugendhat, tác giả : Zdenek Kudelka, Libor Teply, FOTEP 2001, ISBN:80-902921-0-0

- Tugendhat, Ludwig Mies van der Rohe’s commission in Brno, các tác giả thuộc Brno City Museum, 2011, ISBN: 978-80-86549-94-1.

- Mies van der Rohe at work, tác giả :Peter Carter, Phaidon 1999, ISBN: 978 0 7148 3896 0

“Không một bức ảnh nào của ngôi nhà có thể cung cấp được một sự ấn tượng chính xác, chính bạn phải bước  vào ngôi nhà này, nhịp điệu của nó giống như âm nhạc ” -  Ludwig Hilberseimer, 1931.

 

ĐÀM VŨ

Brno/Crezh 2012

 

.....